DevVeri.com

Boğulacaksan büyük veride boğul!

Büyük Veri İçindeki Nadir Görülen Olayların Keşfedilmesi

Bu yazımızda, veri madenciliği çalışmalarında sıkça karşılaşılan “büyük miktarda veri içinde nadir görülen olayların keşfedilmesi” problemlerini çözerken dikkat etmemiz gereken önemli bir konuyu ele alacağız. İstatistik literatüründe çoklu karşılaştırma problemiçoklu hipotez testi gibi isimlerle anılan bu problemler veri madenciliği alanında aktif araştırma konuları içinde yer almaktadır [1]. Değişik uygulama alanları olmakla birlikte, biz burada bir örnek üzerinden temel problemi anlatmaya çalışacağız.

Büyük veri içinde nadir görülen olayların konu bağlamında incelenmesinin güzel bir örneğini, Devasa Veri Setlerinde Madencilik [2] kitabında görüyoruz. Dünya süper gücü olan bir devletin, bütün dünyayı bir çok veri toplama yöntemi ile sürekli izlediğini varsayalım. Toplanan bu veriler işlenmekte, kişilerin ne yaptığı konusunda veri madenciliği yöntemleri ile otomatik çıkarımlar yapılmakta, çıkan sonuçlar olası tehdit değerlendirmeleri olarak istihbarat servisine aktarılmaktadır.

İstihbarat servisi çıkan bu bilgilere dayanarak elindeki imkanları belirlenen kişileri yakın takibe almak için kullanmaktadır. Böylelikle olası tehditlerin gerçekleşmeden önlenebilmesi için önemli bir kazanım elde edildiği düşünülmektedir.

Bu tarz bir sistemin çalışmasında elimizde büyük veri işleme imkan ve kabiliyetleri var ise nasıl bir çıkarım mekanizması kurulabilir? Bu çıkarım mekanizması bizi gerçekten faydalı bir sonuca götürebilir mi? Yani olası tehditleri gerçekleştirecek kişiler listesine. Yoksa masum insanları şüpheli konumuna düşürme, dolayısı ile hem bu kişileri rahatsız etme, belki de gözetim altına alma, hem de imkanların boş yere harcanması şeklinde istenmeyen bir sonuca varabilir miyiz? Cevap, aradığımız aktivitelerin tanımını ne kadar daralttığımıza bağlıdır. Bunun teorik bir arka planı da vardır.

 

Bonferroni prensibi

Elimizde bir miktar veri var ve bu verinin içinde belli tipteki olayların gerçekleşip gerçekleşmediğini araştırıyoruz. Elimizdeki bu veri tamamen rastgele üretilmiş bir veri olsa bile, aradığımız tipte olayların bu verinin içinde olma olasılığı vardır ve verinin boyutu büyüdükçe aradığımız tipte olayların bu verinin içinde bulunma sayılarının artmasını beklemek yanlış olmaz. Bu şekilde tespit edilen gerçeklemeler teknik olarak aldatmaca olarak nitelendirilir ve bazı az rastlanan özelliklerin önemli olarak gözükebileceği, fakat tamamen rastgele olan verilerde bu tip durumların şans eseri olabileceği düşüncesi ile önemsiz olduğu kabul edilir. İstatistikte Bonferroni düzeltmesi olarak geçen teorem kullanılarak, buradaki aldatmacalı pozitif dönüşlerin önemli bir kısmından kurtulmak mümkündür. Yani veri içindeki rastgele oluşmuş bulunan olayların gerçek olaylarmış gibi ele alınmasına engel olacak bir yöntemden bahsediyoruz.

Bunun için, verinin rastgele olduğu kabulü altında, araştırdığımız olayların beklenen vuku bulma sayıları hesaplanır. Eğer bu sayı gerçek veri içinde bulunmasını beklediğiniz sayıdan ciddi bir manada büyükse, bu durumda bulduğumuz her şeyin önemli bir kısmının aldatıcı olduğunu düşünebiliriz. Bu yorum Bonferroni prensibi olarak anılan yöntemin özünü oluşturmaktadır.

Kötü niyetli kişiler listesine geri dönecek olursak, herhangi bir zamanda çok az sayıda kötü niyetli kişi olmasını bekleyebiliriz. Bonferroni prensibi bize bu kişileri bulmanın çok nadir görülen ve rastgele verinin içinde olması adeta beklenmeyen olaylara dayandırılması gerektiğini söyler.

 

Uygulama örneği

Varsayalım ki gerçekten az sayıda niyetleri kötü olan kişiler var ve biz bu kişileri tespit etmek istiyoruz. Yine varsayalım ki, bu kişiler kötü niyetlerine erişmek amacı ile düzenli olarak bir otelde toplanıp kararlar alıyorlar. Problemin boyutunu belirlemek için; şu kabulleri yapalım.

Kabullerimiz

  • Muhtemel kötü kişiler bir milyar insan arasından çıkabilir.
  • Herkes 100 günde bir otele gider.
  • Her bir otel ortalama 100 kişiyi ağırlayabilir diye kabul edelim. Dolayısı ile 1 milyar kişinin %1 ini herhangi bir gün ağırlamak için 100,000 otelin var olduğunu kabul ediyoruz.
  • Oteller kayıtlarını 1000 günlük geçmişi tutacak şekilde saklıyor ve bu kayıtlara erişebiliyoruz.

Veri içinde aradığımız örüntüyü, iki farklı gün aynı otelde kalan insanlar olarak tanımlıyoruz.

Karşılaşabileceğimiz olası bir durum, gerçekte elimizdeki verinin içinde hiç kötü niyetli kişi olmamasıdır. Yani herkes tamamen rastgele davranarak 0.01 olasılıkla herhangi bir gün 105 otel içinden bir oteli rastgele seçerek ziyaret edebilir.

Eldeki büyük veride hiç kötü niyetli kişiler olmasa bile, veri madenciliği çalışması sonucu, şüpheli kişilerin bulunduğu söylenebilir mi? Basit hesaplamalar yaparak yukarıda yaptığımız kabuller altında bu soruyu cevaplamaya çalışalım.

 

Hesaplamalar

Herhangi iki kişinin aynı gün bir oteli ziyaret etme olasılığı 0.0001 dir. Bu otelin aynı otel olma olasılığı ise bu olasılığın otel sayısına yani 105 e bölümü ile çıkan sayıdır. Bu durumda bu iki kişinin aynı oteli aynı gün ziyaret etme olasılığı 10-9 dur. Bunun iki kere tekrar etme olasılığı ise 10-18 dir.

Şimdi kaç olayın tanımladığımız örüntü kapsamında kötü niyetli olay kapsamına girebileceğini hesaplayalım. Bu kapsamda olayı, iki farklı kişinin, aynı iki günde, aynı otellerde olması olarak ele alalım. Hesaplamalarda basitlik sağlamak için, n popülasyondaki kişi sayısı olmak üzere binom katsayılardan bildiğimiz üzere nC2 ( yani n nin 2 li kombinasyonları) sayısı büyük n değerleri için asimptotik formülasyondan [3]

nC2 ≤ n2 / 2!

olduğundan n2 / 2 olarak alacağız. Bu yaklaşık değeri alarak hesaplamalarımızı yapacak olursak;

Herhangi iki kişi sayısı yaklaşık 109C2 = 5 x 1017 = K

Herhangi iki gün sayısı yaklaşık 103C2 = 5 x 105 = G

Örüntü = Herhangi iki kişi ve herhangi iki günün aradığımız davranışın bir örneği olma ihtimali

ham P-değeri = 10-18

Belirlediğimiz olay tipinin gerçeklenme beklenen değeri = K x G x (ham P-değeri)

m örüntü sayısı olmak üzere,

m = 5×1017 ×5×105 ×10-18 = 250,000

elimizdeki veride istatistiksel olarak anlamlı olmasını beklediğimiz örüntü sayısını verir.

 

Sonuçların Yorumlanması

Kötü niyetli kişiler olmamasına rağmen elimizdeki veriden 250,000 kişilik bir olası kötüler listesi çıkarmış olduk. Bu uygulanabilir bir sonuç da çıkarmadı aynı zamanda. 10 kişi olsaydı bile bu 250,000 kişi arasından bu 10 kişiyi bulmak pratik olarak imkansız olacaktır.

Bu sayı başta belirlediğimiz popülasyon olan 1 milyar kişi içinde olası olan 5 x 1017 tane ikili dikkate alındığında yüzde olarak 5 x 10-13 ü oluyor.  α = 0.05 olarak seçildiğinde 250,000 sayısı bütün mümkün ikilileri gösteriyor anlamına geliyor.

 

Bonferroni düzeltmesi

Oysaki Bonferroni düzeltmesini uyguladığımızda α= α / 5 x 1017 = 10-19 olarak bulunur. Yani, çıkan p değeri 5 x 10-13 < 10-19 şartı sağlanmadığından istatistiksel olarak çıkan ikililerin anlamlı olmadığı sonucunu çıkarabiliriz. Bu şekilde veri madenciliği sonuçlarına göre yanlış pozitif olarak değerlendirilen kişilere karşı yapılacak gereksiz işlemlerin önüne geçmiş oluyoruz.

 

İyileştirme

Aldığımız sonuca göre başta aldığımız örüntü tanımlarını daha fazla daraltmak gerektiğine hükmedebiliriz. Bu daraltma, örneğin aynı otelde iki gün kalma şartını üç güne çıkartarak yapılabilir.

Bu örnek çerçevesinde görüldüğü üzere, büyük veri ile çalışırken eldeki verinin işlenmesinde klasik yöntemlerin kullanılması sırasında istenmeyen durumlar oluşabilir. Bu durumlar kurum ve şirketlerde bazen etkisi hissedilmeyen, bazen de etkisi para, zaman veya prestij kaybına yol açabilen şekillerde de hissedilebilen kararların alınmasına yol açabilir [4].

 

Kaynaklar

[1] Multiple Hypothesis Testing in Data Mining, Doctoral Dissertation, Sami Hanhijarvi, Department of Information and Computer Science, Aalto University, Finland, 2012.

[2] Mining of Massive Datasets, A. Rajaraman, J. Leskovec, J. D. Ullman, p. 5, 2014

[3] http://en.wikipedia.org/wiki/Binomial_coefficient#Bounds_and_asymptotic_formulas

[4] http://bytesizebio.net/2010/10/27/but-did-you-correct-your-results-using-a-dead-salmon/

 

 

 

 

,

One thought on “Büyük Veri İçindeki Nadir Görülen Olayların Keşfedilmesi

  • Ergin dedi ki:

    Hocam merhaba,
    Bir sorum olacakti: kotu niyeli kisiler ornegi ile alakali olarak, bu ornekte varyanslari esit olarak mi kabul ediyoruz yoksa farkli bir yaklasim mi varsayiyoruz? ve varyans bu ornekte hangi sayi oluyor?

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir